O mortorio do tío Xosé

Estabamos o outro día Ajapito e máis eu falando de todo un pouco, cando empezamos a recordar cousas que nos pasaron xa hai anos. Os típicos contos de vellos, que lojo duns anos fannos jracia, aínda que daquela a jracia máis ben fora pouca ou ninjunha.

            Empezarei presentando ao meu compadre Ajapito, máis coñecido por Ajapito da Cuspa, porque xa de cativo colleu a manía de estar sempre a cuspir. Mete a lenjua no medio dos labios e bota o cuspe; saliba non sae, máis que nada é o ruidiño que fai. Total, que Ajapito da Cuspa lle quedou para toda a vida.

           

Pois a historia que vou relatar ocurreu xa hai moitos anos, e foi tal cual, aínda que pareza incríble, pero foi así… Abofé que si!

           

Estabamos un día do mes de maio amontoando nas patacas, Ajapito, meu pai, miña nai e máis eu (daquela levábase axudar uns a outros, non coma ajora, que cada quen vai ao seu) cando sentimos vir polo medio dos campeiros á tía Isolina a berro tendido, toda desesperada dicindo (ou iso nos pareceu entender) que habia un difunto na aldea. Ostia! ao oír aquilo xa tiramos cos raños e saímos cara a esa muller que corría que parecía que a ía coller o lume. Cando chejamos xunta dela, despois de tranqulizala un pouco, que tal cual viña non había Cristo que lle entendera nada, díxonos que acababa de morrer o Tío Xosé.

           

Manda carallo! O tío  Xosé morto. Iso era casi impensable. Un home coma el que fora á jerra, estivera na batalla do Ebro metido no río durante cinco días e cinco noites (ou iso foi o que dixo); que cando o licenciaron veuse a pé dende Huesca ata a súa casa, nunca tivo moitos cartos nos petos o probe; que cavou na roza como un animal; que bebeu viño canto quixo e máis… E ajora ese home, duro coma un croio, estaba morto. Manda carallo!

Deixamos de cavar e fomos cara a casa do tío Xosé para botar unha man no que fixera falla porque daquela non había tanatorios e aos mortos había que facerlles o mortorio e velalos na casiña. Así que nos repartimos o traballo entre todos. Uns limpaban a casa e recollíana o mellor posible. Outros desmontaban a cama e os roupeiros para facerlle sitio aos da funeraria cando viñeran coa caixa do difunto e o puxeran de corpo presente alí no medio do sobrado. Outros quitaban as vacas da corte, que normalmente estaba na planta baixa da casa, para así aprobeitar a calor dos animais no inverno cando ía frío, e levábanas a casa daljún veciño para que estiveran tranquilas durante o mortorio e houbera máis sitio para xente por se chovía. Casi nos levaron toda a tarde os preparativos, ata que o probe do vello xa estivo instalado na caixiña con toda aquela parafernalia que se adoitaba poñer nestes casos: velas, crucifixos, coroas… Tamén puxemos bancos e sillas para que a viúva e a familia máis achejada, fillos non tiñan, poideran chorar cando viñera a xente a rezar o rosario.

Xa á xunta da noite a casa empezou a encherse de xente dos arredores, que aínda que pareza que non, os mortorios e enterros sempre foron unha xuntanza social. Como era de esperar todos sejían o protocolo establecido, non escrito, que di que lle hai que ir dar o pésame á familia, para lojo xuntarse cos amijos e falar de todo un pouco. Despois de rezar o rosario tamén era típico facer o café e sacar unhas botelliñas de caña, anís ou o que se terciara, das alacenas, para axudar a pasar a noite en vela sin que te pillara o sono.

             

Serían cerca das once da noite cando fixo a súa entrada no curral o señor cura, Don Ernesto. Viña montado na súa besta branca, con cara de cansadiña a pobre, lojo de ter que carretar a aquel home de Deus e os seus cento e pico kilos (que cura sería pero o do xaxún non sei como o levaría, polas pintas que tiña). Botou o pé á terra, deu as boas noites e entrou na casa. Recibiuno unha sobriña do difunto e entraron na cociña; o primeiro era o primeiro, había que mandarlle unha copiña de mezclado, disque para aclarar a voz e que se escoitaran ben os salmos do rosario. Púxolle unha copa diante, ajarrouna, acercouna aos labios, aquel licor desapareceu casi por arte de maxia, pousouna sobre a mesa sin soltala, e a muller, que aínda tiña a botella na man sin tapar, volveulla a encher. Esta sejunda xa a saboreou aljo máis, ao tempo que prejuntaba como fora a morte, se estaba solo cando morreu, en fin quería saber como foran os derradeiros minutos de Xosé neste mundo dos pecadores.

Lojo de tres copas, aínda volveu a recuncar, e xa medio reposto do camiño, Don Ernesto foi cara ás escaleiras subindo para o sobrado. Todos os que estabamos máis cerca da porta fomos entrando caladiños porque viamos que chejaba o momento de rezar o rosario. Deulle as condolencias á viúva e demais familia, que estaban sentadiñas a carón do difunto chorando, e empezou coa súa faena. Colocouse a estola, sacou un rosario de contas do seu peto, fixo a sinal da cruz, e todos en silencio, apretados uns contra dos outros (o sobrado non era jrande) empezamos a rezar. Cando estaba rezando a Salve, Ajapito, que estaba o meu lado, deume co cóbado nas costelas e baixiño prejuntoume si oíra iso. Eu mireino de reollo sin saber que me estaba a prejuntar.

-         Non oíches como se estalara aljo?

Ao que lle respondín que non oíra nada. Pero, ao carallo, que de alí a outro pouco, cando iamos polos Misterios Dolorosos, eu tamén sentín un estalido. Mirei para Ajapito e xa me decatei pola cara que puxo que aljo non ía ben.

           

Don Ernesto sejía ao seu. Os que estaban máis cerquiña da caixa, cos ollos cravados no difunto mentras rezaban, tamén estaban ensimismados. Ajapito e máis eu acojonados. Dar voltra para atrás e intentar salir de alí era casi imposible coa xente que había, e ademais tampouco era plan, polo que ía dicir a xente, pero non as tiñamos todas con nós.

Cando o cura estaba a dicir… Dios, Padre celestial, ten misericordia de nosotros. Dios, Hijo, redentor del mundo, ten misericordia de nosotros. Dios, Espíritu Santo, ten misericordia… PATAPLUMMMMM! Foi un estalido criminal. Coa mesma abriuse o sobrado e todos xuntos alá fomos para a profundidade dos infernos, indo parar á corte das vacas. Menos mal que as levaran a casa do veciño, se non aquilo puido acabar en desjracia. No preciso momento de romper o sobrado (non sei se vos pasou aljunha vez de que vos rompera o chan baixo os pés?) hai unhas décimas de sejundo que quedas no aire, casi flotando, non te decatas do que realmente está a suceder, a sensacion é rarísima. Pero máis raro foi ver como, cando abreu o sobrado pola metade da sala, a caixa do difunto empezou a caer polos pés, co cual o difunto semellaba que se estaba levantando para poñerse en pé. Don Ernesto, que estaba aos pés da caixa, o veu vir e botou as mans para paralo, pero o tío Xosé botóuselle enriba, caendo os dous enjaramellados na corte. O cura debaixo e o morto derriba, caeron nunhas jabelas de braña que había para estrar a corte. Mamaíña do ceo, como berraba aquel home! Non eran berros eran casi alaridos, non sei se polo que o picaban os toxos ou por ter o corpo do morto deriba do seu. Nunca pensei que aquel home de cento e pico kilos tivera tanta axilidade, para dun empuxón, abatir co difunto contra a parede da corte, quedando o tío Xosé, que xa empezaba a estar aljo teso, sentado contra a parede, e na cara dibuxada unha especie de mueca que parecía que se estaba a rir do cura polo medo que lle acababa de meter no corpo. Todo eran berros, uns por derriba de outros. A tía Isolina foi caer dentro da caixa; miña xoia, como berraba aquela muller metida alí dentro, parecía que a levava o demo. A viúva foi parar derriba de Eduardo da Fonte Nova, cada un cos pés na cabeza do outro. A sobriña do difunto quedou medio metida no baño das vacas, toda escarranchada e coas pernas abertas enseñando as súas verjonzas a todo dios. Enrique do Funjadoiro coa cabeza no medio do esterco e dous homes e unha muller derriba del, casi se afeja, non daba alentado, se non é por Eladio o chosco, que tirou del, morre alí mesmo. Meu probe, viña coa cariña toda nejra e chea de merda, os ollos abertos coma platos e a boca aberta que non daba máis tentando coller aljo de alento. Parecía a viva imaxe do Demo, daba pena velo. Ajapito, que por riba cando se poñía nervioso tatabellaba aljo, solo era capaz de dicir… xo-xo xo-xo xo-xo. Pensei eu, este deu un mal jolpe na cabeza e pensa que vai a cabalo, está desvariando, pero ao carallo, estaba intentando decir, xo-xo… xa o sabía eu cando sentín o primeiro estalo. Sempre foi aljo visionario.

A imaxe daquilo era dantesca, corpos uns derriba doutros, todos mesturados berrrando e por riba aquel difunto sentado contra a parede, parece que rindose de nós. E por riba aínda houbo aljún dos que quedaran fóra no curral que berrou, Ai Xesús…! o difunto. La virjen! o difunto foi o que menos sufriu, carallo. Xa estaba morto, non lle ía doer. Ás veces a xente non as pensa…

           

Xan das Bolas.

AS RECETAS DA MADRIÑA

          Hoxe imos ver como se fai o licor de lorbajas ao feito tradicional. Esta é unha receta da madriña que xa ela a oíra aos vellos da súa casa. Arjiñano ao lado do rapaz este da licorería quédase moi curto.

Podedes ver a receta pinchando este enlace:

http://www.youtube.com/watch?v=RoupKKjGsvc

Bo proveito.

Xan das Bolas

A MATANZA DO PORCO

Estaba eu o outro día nun hipermercado esperando na cola da carne, mentres miraba como a carniceira cortaba uns cachos de raxo cunha destreza que casi daba medo, cando me acordei dos meus tempos mozos. Na miña aldea non había hipermercados, nin súperes, nin nada diso para ir buscar carne. Había si, a típica taberna, na que tanto che poñían un jrolo de cariñena como che vendían un par de zapatos ou un quilo de touciño. Daquela se podías cebabas un porquiño na casa e cando chejaba o tempo do frío, a partir do mes de novembro, matábalo, despedazábalo, metíalo en sal durante quince ou vinte dias, e lojo curábase no lume da lareira. Que boa estaba aquela carniña, aqueles touciños, aqueles xamóns, os chourizos…! E que día o da matanza!

 Dios aquilo era casi un día festivo, e iso que había moito traballo, xa dende moi cediño. Había que madrujar para lavarlle o cortello ao porco, valdealo ben, que non tivera nada de porquería no chan. Non se lle podía dar nada de comer ao animal, para que as tripas deran menos que lavar. Tamén había que preparar o banco da matanza. Isto era un banco duns cincuenta ou sesenta centímetros de altura feito de tablóns jordos e cos pés do banco escanchados, para que tivera máis estabilidade, que se non o porco era capaz de tirar con todo e con todos. Normalmente para matalo había que buscar xente por se non chejaban os da casa. Facían falla uns catro homes e máis o matachín; un ajarrando os pés de atrás, outro a barrija, outro os pés de diante e un máis para a cabeza do animal. Lojo o matarife, coitelo en ristre, era o que defuntaba o cocho. Tamén facían falla dúas ou tres mulleres: unha para recoller o sanjre nuha tina cun cachiño de allo dentro e sempre revolvendo para que non se callara (se se callaba non valía para a chanfaina nin para os chourizos); e outras dúas mulleres para ir lavar as tripas ao río. Isto era basicamente a matanza de toda a vida, a que sempre se fixo na miña casa… pero claro os tempos cambian e todo se moderniza. A xente vai ao extranxeiro e ve cousiñas novas, evolución que ao fin e ao cabo fai que a civilización estea sempre en movemento para mellorar. Meu irmán, o máis vello, foi un deles, un dos que estivo no extranxeiro e veu cousas modernas, cousas impensables na nosa casa… Estivo en Suiza.

Así que un bo ano, cando xa era hora de matar o porco, meu pai decidiu que era mellor esperar a que meu irmán viñera de vacacións para que nos botara unha man na matanza. E así foi como ese ano esperamos a Eustaquio. Total tampouco se ía retrasar tanto o asunto. Máis ou menos un mes. Sempre viña arredor do quince ou vinte de decembro.

Meu irmán era un home que lle justaba moito mirar cara adiante. Sempre dicía que as cousas sempre se poden mellorar, que a vida tiña que evolucionar, que non podiamos quedar sempre no que se fixo toda a vida. Por que sejar a herba seca coa jadaña, se se pode sejar coa sejadora de rabelas, que jodiamos menos o lombo e por riba acababamos moito antes. Tiña razón. Así que cando chejou a véspera do jran día de matar o porco, meu pai dixo de ir chamar aljún veciño que nos viñera botar unha man para ajuantar do porco. A isto meu irman díxolle que non facía falla ninguén, que ben o matabamos os da casa. Sejún el, meu pai, miña nai, eu e máis el chejabamos e sobrabamos, porque este ano iámolo matar con corriente. Ostia! con corriente, dixo meu pai, e lojo meu filliño como o pensas matar con corriente? que nunca tal vin. Eustaquio empezou a describir con todo luxo de detalles que en Suiza os porcos matábanos cunha descarja eléctrica e un home solo chejaba para liquidalo. Era moi fácil tal como nos contaba. Parece ser que lle poñían unhas pinzas metálicas jrandes detrás das orellas ao animal e cando lle daba o calambrazo xa quedaba estirado no chan e solo había que chantarlle o coitelo para sanjralo. Era moi fácil e rápido. Nós moi convencidos non estabamos… pero, carallo! Como dicía meu irmán, en Suiza estanche moi adiantados, e se en Suiza matan así o porco dende hai moito tempo pois por probar…Maldita a hora que dixemos que si que o iamos matar coa corriente do carallo.

Ese día levantámonos ás seis da mañá. Almorzamos. E eu xa fun directo ao cortello para baldear ben o chan. Se ao porco lle iamos dar o latijazo de corriente no cortello tampouco era cuestión de que estivera cheo de merda onde caera o animal. Unha hora botei coa manjeira lavando o cortelliño e máis o animal, para que estivera impoluto. Lojo xa chejaron meu irmán, meu pai e miña nai. Eustaquio traía na man un cable blanco, o típico cable de dous fíos de cobre, e un ladrón dos que se poñían nos portalámparas para roubar corriente dun bombillo. Meu pai co coitelo de sanjrar o porco e miña nai cunha tina de zinc, xa co allo dentro e un cucharón para remexer o sanjre. Entrou meu irmán no cortello; desenroscou o bombillo e enroscou o ladrón; enchufou o cable e ajarrou o outro extremo, xa o tiña pelado e separado para poñerllo detrás das orellas ao cocho. Dixo que ben valía así, sen as pinzas, que a corriente íalla dar ijual. Botei unhas verzas no chan para que o porco estivera quieto e non houbera que andar atrás del para poñerlle os cables. Cando empezou a comer empezamos nós a faena.

Dentro do cortello: o porco, eu, meu pai (apoiado na portexola do cortello co coitelo na man, esperando a que o porco caera morto para chantarlle o coitelo e sanjralo), miña nai (un pouco máis atrás de meu pai, tina e cucharón en ristre para recoller o sanjre) e meu irmán (cos cables, un en cada man, listo para descarjarlle  ao pobre do animal aqueles 125 voltios que había na casa). Chino, chino, chiniiiiiño, chino, dicía Eustaquio ao mesmo tempo que se ía acercando pouco a pouco cos cables ao pescozo do cocho. Dios! Case se cortaba a tensión naquel cortello. Iamos ver como ía morrer aquel pobre bicho pola decarja de tanta corriente xunta. Aljo nunca antes visto na nosa casa.

Por fin meu irmán tocoulle ao porco cos cables detrás das orellas. Mecajo na virjen! Non sei quen foi o que berrou máis… meu irmán, o porco ou eu. Mira, foi digno de ver, eh! O cortello todo mollado despois de baldear case unha hora. A corriente pasou polos tres como un lóstrejo. Saltaron os plomos e quedamos sen luz. Eu vin chispas. Non sei se foi polo calambrazo ou se foi o porco ao patinar no chan de cemento do cortello.

Saír saiu disparado. Abatiu co meu irmán contra o balado do cortello. Bateu contra a portejaza onde estaba meu pai apoiado mirando para nós. Abatiu con el contra uns sacos de abono que estaban no outro lado apoiados a parede; o coitelo que tiña na man tardamos tres días en dar con el. Pasou por xunta miña nai, a pobre co cucharón levantado nuha man e na outra a tina de zinc; non lle deu tempo nin a decir ai!

Nunca chejei a pensar que un porco tivera tanto repriss! Mandouse fóra da cabana e colleu pola conjostra arriba. Penso que subiría a uns cen quilómetros por hora, cara á casa de María da perna curta. Alí foi onde virou cara ao xestal vello e xa non lle volvimos ver o rabo.

Dous días e unha noite pasamos buscando nel. Cando o atopamos estaba  embouzado no medio dun brañoal. Berraba cada vez que nos aceracabamos que parecía que nos ía comer. Para sacalo de alí tivemos que chamar a José de San Croio, un veciño cazador. Meteulle dous tiros porque non había cristo que se chejara onda estaba. Animal! Que morte levou!

Ese ano pasamos sin chanfaina. Non puidemos recoller o sanjre. A carne non sabía ben, sería polo estrés que colleu despois da corriente. Por riba, meu pai con dúas costelas rotas, meu irmán cunha fendecha derriba do ollo dereito e miña nai que nuha semana no puido nin falar do medo que tivo cando veu vir o porco cara a ella... A verdade é que en Suiza estarán moi adiantados, non o nejo, pero para matar o porco mellor é chantarlle o coitelo e deixarse de caralladas, que lojo pasa o que pasa.

Así que, se ides facer aljunha evolución con calquera cousa doméstica, asejurádevos primeiro de ter todo o necesario para o seu correto funcionamento, aínda que vos dijan que no extranxeiro o fan desa maneira e que é moito máis sinxelo e práctico.

Un saúdo

Xan das Bolas.

O Curandeiro do Monte

Hoxe tiven que ir ao médico a que me mirara unha perna. Parece que a reuma xa está empezando a foderme; os anos pasan amijo, e hai que mirarse de vez en cando. Polo menos ajora temos sejuridad social e un médico de cabeceira que sempre te pode atender. Non é coma antes, cando eu era un rapaz, que daquela médicos haberíaos, o que non había era sejuridad social nin cartos para ir xunta deles, polo que tiñamos que amañarnos cos remedios da casa e se tiñas sorte, con aljún curandeiro ou sanador que estivera cerca.    

Os curandeiros, por se non o sabedes, tanto compoñían un hombro, botábanche as cartas, curábanlle a ubre a unha vaca, ou dábanche aljo para o catarro, e incluso quitábanche o mal de ollo, cousa fodida esta, que había moita mala xente que che botaba o ollo mao encima, e fodíante vivo.

A estes curandeiros tiñámoslles moita fe. Sempre te sacaban dun apuro e como tampouco tiñan uns honorarios moi altos, tanto lles valía unha mota, como unha pela de manteca, unha jaliña ou calquera cousiña para pajarlles os servicios prestados. A voluntad, como eles dicían, tampouco eran moi aproveitados. Pois aló que iamos. Recordo un caso que lle pasou a un curandeiro dos mais famosos que houbo na zona onde eu nacín, coñecido por o Curandeiro do Monte.

O Curandeiro do Monte era un home solitario que vivía no medio dunha fraja, sin veciños cerca. Comía o que atopaba pola fraja e no río que por alí pasaba. E mais do que os veciños e xente que necesitaba dos seus servicios, lle levaban. Chejou a ser tan famoso que viña xente de todos lados, incluso dos concellos limítrofes e tamén mais aló da Pena Chantada. E para todos tiña un remedio ou unhas boas palabras. Había días que tiña tanta xente á porta, que lojo, lojo parecía unha romería. Era moi bo sanador, de feito os que estaban desahuciados ían xunta del. Recordo un caso que lle pasou a unha veciña miña coa súa vaquiña, á Tía María do Funjadoiro (mais coñecida pola Tía María do Jas, chamada así porque sempre andaba a dicir, mecajo no jas).

A tía María do Jás era unha señora xa entrada nos sesenta e moitos anos, viúva dende moi nova. O home morréralle dunha enchente de viño cando tiña trinta e poucos anos. Deixouna viúva cun fillo que era de todo menos traballador. Así que a pobre María tivo que saír adiante co fillo e mais coa casa, ela soíña como puido, volvéndose dura e correúda coma calquera home cavador da roza.

Pois esta boa muller tiña tres vaquiñas, que naqueles tempos xa non estaba mal de todo. Vacas jallejas, de cornos larjos, trenchudas e ben plantadas, que tanto ían por un carro de braña, como plantaban nas patacas, ou daban unhas cuncas de leite, para servicio da casa (daquela o leite non se vendía, comíase; e mais que houbera carallo!).

Pois un mal día a mellor vaca que tiña na corte, a Jallarda, empezou a poñerse enferma. Empezou a desjaxar, baixou ao leite e cada vez que a xunjía ao carro, parecía que vía o Demo, bruaba que non había Cristo que a ajuantara. Animal! Non tiña forza nin para poder co xujo. Así que a Tía María empezou a menciñar nela como sabía ou podía. Remilláballe unha pouca fariña e botáballa no fondo do balde cada vez que a encaldaba; daballe frejas con freixo cocido e moitas mais cousas. Pero a vaca cada vez ía a peor. Xa casi nin leite daba, nin comía, botaba o día deitada na corte sin levantarse, parecía que ía morrer dun día para outro. Así que decidiu chamar o veterinario a ver se lle podía facer aljo á pobre da vaca. Así foi que o chamou e cando veu, deulle unhas inxeccións, dicíndolle que xa vería como se poñía mellor despois duns días. Pero mira ti por onde, que a vaca despois de tres días non volvía por si, nin lavirjen. Cada vez ía a peor, os olliños enterrábanselle cada vez mais no testuzo, daba pena vela. Miña xoia!

A pobre muller xa desesperada non sabía que facer. Casi daba a vaca por perdida, unha vaquiña de leite sin cría tan boa, a mellor da corte. Vaia perda! Aconsellouse cun veciño a ver que lle parecía e díxolle que o mellor era chamar outro veterinario, a ver se este lle daba outra menciña. Sempre mellor ter dúas opinións que unha soa. Así o fixo, veu outro veterinario, mais menciñas, pero o resultado era o mesmo ou peor. Xa María daba a vaca por morta, cando o veciño lle falou do Curandeiro do Monte. Xa perdidos, que mais che dá, muller? por probar non vas perder nada.

E así foi como un día polo raiante, antes de saír o sol, púxolle a corda nos cornos á vaca e saíu cara á fraja onde estaba o curandeiro. Levoulle ben tempo chejar. Entre que a vaca, pobre animal, non cordeaba e o pouco ánimo que tiña, xa pasara do mediodía cando chejaron á casa do curandeiro.

Saíu aquel home de dentro da casa e prejuntoulle á Tía María que lle pasaba. Ela, casi chorando, explicoulle que era a mellor vaca da corte e que xa levaban visto dous veterinarios e que non puideran facerlle nada por revivila e que tiña jran perda se lle morría. A ver se el era quen de facer aljo por curala. O Curandeiro empezou a darlle voltas á vaca pasándolle a man polos cadrís, por debaixo da barrija, mirándolle a boca e os dentes, apalpándolle o ubre… Despois dun cacho apaxeando e mirando a vaca, dixolle:

- Mira, eu a vaca sánocha, pero tes que facer todo o que eu che dija, sin prejuntar, nin protestar, facendo todo o pé da letra tal como cho vaia dicindo.

- Ai, si oh! E se ma sanas, aínda cho hei de ajradecer ben.

- Ben pois amarra a vaca naquel castiñeiro, préndea reuta e que non se mova.

- Xa está!- dixo María.

- Ajora vente ti para eiquí e pon as mans derriba dese muro, baixa a cabeza e pecha os ollos.

- Imos aló. Recórdate que tes que facer todo o que eu che dija sin protestar.

           

Entón o home colleu un caldeiro con auja bendita e un ramallo de loureiro que tiña para estas ocasións, e empezou a botarlla por encima a vaca, e despois á Tia María, ó tempo que canturrexaba unha especie de salmo. Rematado isto, púxose detrás da Tía María, e díxolle:

- Levanta a saia e baixa o refaixo.

Á Tía María extrañoulle un pouco todo aquilo… pero a vaquiña tíñaa moi estimada, era a mellor da corte, así que tiña que facer todo o posible por sanala. Así obedeceu a todo o que o sanador lle dixo. Cando ela estivo lista co cú ao aire, o sanador, poñéndose detrás dela, baixou o pantalón e os calzóns, ajarrou o pau de mexar coa man dereita, acercouse á Tía María e empezoullo a restrejar polas cachas dicindo:

                       

- Darredor, darredor para que a vaca se poña mellor; darredor, darredor para que a vaca se poña mellor…

Así unhas cantas veces mais, ata que, pobre da vella, corenta anos sin palpar home, xa lle empezaban a entrar uns suores fríos e quentes. Dunha das veces, tal estaba coas mans apoiadas no muro e a cabeza baixa, botou as mans para atras e ajarrou ao sanador polas cachas, deu un tirón contra dela e díxolle:

- Polo medio, polo medio, aínda que a vaca non teña remedio.

Din as malas lenjuas que a vaca morrer, morreu, pero a Tía María do Jas botou unha temporada que a vían cantar polos lindeiros e polos camiños, contenta. Non sabían moi ben por que. E din tamén que de cando en vez faltaba casi un día enteiro, para ir ao sanador. Que ben é verdade que cando quedas contento dun médico, has mirar de voltar xunta del cando tes falta de aljunha outra curación.

Xan das Bolas.